19 Kasım 2026 Perşembe

ölüm üstüne / francis bacon




İnsanların ölümden korkması, çocukların karanlık bir yere girmekten korkmalarına benzer, çocukların doğal korkusunu masallar nasıl arttırırsa, insanın ölüm korkusu da öyle artar. Ölümün, günahların bir karşılığı, başka bir dünyaya geçiş olarak görülmesi, hiç kuşkusuz kutsal, tanrısal bir düşüncedir, ama nasıl olsa ödenmesi gereken doğal bir borç olduğundan, ondan korku duymak budalalıktır. Bununla birlikte, dinsel düşüncelere ara sıra gurur ile kör inancın karıştığı da olur. Kimi keşişlerin yazdığı çile kitaplarında, insanın, bir tek parmağının ucu sıkıştırıldığında ya da işkence gördüğünde nasıl canının yandığını düşünerek, bundan bütün gövdenin çözülüp dağılması demek olan ölümün acısına pay biçmesi gerektiği söylenir; oysa ölüm çoğu zaman üyelerimizden birinin acımasından daha az acı verir, çünkü gövdemizin en önemli üyeleri, acıyı en çok duyan yerlerimiz değildir. Yapmacıksız bir filozof, doğal bir insan olarak konuşan bilge kişi, ne güzel söylemiş: “Pompa mortis magis terret, quam mors ipsa.”1 İnlemeler, dövünmeler, soluk bir yüz, ağlayan yakınlar, kara yas giysileri, gömme törenleri gibi şeyler ölümü korkunç gösterir. Gözden kaçırılmaması gereken bir nokta, insan yüreğinde bir tek duygunun bile ölümü alt edecek güçten yoksun olmadığıdır; dolayısıyla ardında savaşı kazanabilmesine yardımcı olacak bunca dayanağı bulunan insan için ölüm hiç de korkulacak bir düşman değildir. Öç, ölümü yener; sevgi küçümser; onur özler; üzüntü koşa koşa gider ona; korku ise onu önceden benimser; üstelik tarihte okuduğumuza göre, İmparator Ottho’nun kendi canına kıymasından sonra, duyguların en incesi olan acıma duygusu, birçok kişiyi efendilerine bağlılıklarından dolayı ölüme yöneltmiş. Evet, Seneca ölümün bir alınganlık ya da bıkkınlık yüzünden de özlenebileceğini söyler: “Cogita quamdiu eadem feceris; mori velle, non tantum fortis, aut miser sed etiam fastidiosus potest.”2 Bir insan yiğit ya da mutsuz olmasa bile, hep aynı şeyleri sürekli yapmaktan bıktığı için de ölmek isteyebilir. Ölümün yaklaşmasının olgun ruhlarda pek az bir değişiklik yarattığı da, önemsenmeyecek bir şey değildir, çünkü böyle ruhlar son anlarına dek aynı kalırlar. Augustus Caesar bir selamla ölür: “Livia conjuguii nostri memor, vive et vale.”3 Tiberius, ikiyüzlülüğü içinde ölür, Tacitus’un da dediği gibi: “Lam Tiberium vires et corpus, non disimulatio deserebant.”4 Vespasianus, oturaklı iskemlesi üzerinde, bir şaka yaparak ölür: “Ut puto deus fio”5 Galba ise “Feri, si ex re sit populi Romani,”6 diyerek uzatır boynunu ölüme. Septimus Severus, var gücüyle çalıştığı sırada, iş başında ölür: “Adeste, si quid mihi restat agendum.”7 Çoktur buna benzer örnekler. Kuşkusuz, Stoacılar da ölüme çok fazla önem veriyor, büyük hazırlıklarıyla onu olduğundan daha korkunç bir şey gibi gösteriyorlardı. “Oui finem vitae extremum inter munera ponat naturae”8 diyen kişi, daha güzel söyler. Ölmek de doğmak gibi doğal bir şeydir; yeni olan bir bebek için, doğmak da ölmek kadar acı verir. Bir yararlılık göstermeye çalışırken ölen kimse, kızgın bir kavgada yaralanıp da yarası sıcakken acı duymayan kişiye benzer; dolayısıyla kendini iyi bir iş görmeye adamış kararlı insan, ölüm korkusundan uzak olur. İnanın bana, şarkıların en tatlısı, bir insanın gönlündeki yüce amaçlarıyla umutlarına eriştiği an, “Nunc dimittis”9tir. Ayrıca, yüce bir ünün kapılarını açmak, çekememezliğin kökünü kurutmak da ölüme özgü şeylerdir: “Extinctus amabitur idem.”



1. “Ölümün çevresinde koparılan yaygara, ölümün kendisinden daha çok korkutur.” Seneca’nın Lucillius’a mektubundan. Bu denemede Seneca’nın mektuplarından alınma başka düşünceler de vardır. Bkz. Mektup 24. 82.

2.  “Ne zamandan beri hep aynı şeyleri yapıp durduğunu düşün bir kez; ölmeyi yalnız yiğit ya da mutsuz kişi değil, bıkkın kişi de ister.” Seneca, Mektup 77. 

3.  “Livia, birlikte yaşamımızı ömrünce unutma, hoşça kal.” Suetonius, Augustus, 99. 

4.  “Tiberius’un canı gövdesinden çıkmıştı, ama ikiyüzlülüğü çıkmamıştı.” Tacitus, Annales, VI, 50. Tiberius, Augustus Caesar’dan sonra İS 14-37 yılları arasında Roma imparatorluğu yapmıştı. 

5. “Tanrılaşıyorum galiba.” Suetonius, Vespasianus, 23. Vespasianus, İS 70-79 yıllarında Roma imparatorluğu yapmıştı. 

6. “Roma halkı için hayırlı olacaksa, vur.” Suetonius, Galba, 20. Galba, Neron’dan sonra zenginliği yardımıyla imparator olmuştu. İS 68’de sokakta öldürüldü. 

7. “Görülecek başka işim kaldıysa, çabuk olun.” Dio Cassius, LXXVI, 17. Septimus Severus, İS 193-211 yıllarında Roma imparatoru. Büyük Britanya’ya bir ayaklanmayı bastırmaya geldiğinde, York’ta ölmüştü. 

 8. “Yaşam sonu doğanın armağanlarından biridir.” Juvenalis, Satires, X 357.

9.  “Şimdi artık salıver beni Tanrım...” Bkz. Kutsal Kitap, Luka II, 29. 

10. “Ölümünden sonra kişi sevgiyle anılacaktır.” Horatius, Mektup II, 1, 14.


Denemeler

S 26

73. üç defin


 

17 Kasım 2026 Salı

an gelir


an gelir
paldır küldür yıkılır bulutlar
        gökyüzünde anlaşılmaz bir heybet
                o eski heyecan ölür
an gelir biter muhabbet
        çalgılar susar heves kalmaz
               şatârâbân ölür

şarabın gazabından kork
        çünkü fena kırmızıdır
                kan tutar / tutan ölür
sokaklar kuşatılmış
         karakollar taranır
                yağmurda bir militan ölür

an gelir
ömrünün hırsızıdır
        her ölen pişman ölür
               hep yanlış anlaşılmıştır
                     hayalleri yasaklanmış
an gelir şimşek yalar
masmavi dehşetiyle siyaset meydanını
       direkler çatırdar yalnızlıktan
             sehpada pir sultan ölür

son umut kırılmıştır
       kaf dağı’nın ardındaki
              ne selam artık ne sabah
                     kimseler bilmez nerdeler
                        namlı masal sevdalıları
evvel zaman içinde
       kalbur saman ölür
kubbelerde uğuldar bâkî
         çeşmelerden akar sinan
           an gelir
                   -lâ ilâhe illallah-
                          kanunî süleyman ölür

görünmez bir mezarlıktır zaman
         şairler dolaşır saf saf
              tenhalarında şiir söyleyerek
                     kim duysa / korkudan ölür
-tahrip gücü yüksek-
     saatlı bir bombadır patlar
           an gelir
                     attilâ ilhan ölür

71. halka


 

15 Kasım 2026 Pazar

çekiç ve gül

 


"Hadi biz ezginiz diyelim, vurdun diyelim. Vur da bırak, vur da bırak be deyyus, yol alıp gidelim. 'Hırsız' demek, anaya küfretmek nedir dayı?"




"Ramazan yumruğunun tersiyle göğsünü dövmeye başladı, "Aha burada da bir sabır var dayı," dedi. "Bu sabrı taşıranın da gırtlağını keserim. Ben zaten yanmışım, bana gelen de bende yanar. Haksız mıyım dayı?"

Millet Bahçesi Cinayeti

69. savaş manyağı


 

14 Kasım 2026 Cumartesi

ivan ilyiç'in



"Birisi üzerine eğilerek, 

— Bitti, dedi. 

İvan İlyiç bunu duydu, içinden tekrarladı. Kendi kendine, “Ölüm bitti," dedi. "O yok artık.” 

Derin bir soluk aldı. Bu soluk alış yarıda kaldı. İvan İlyiç boylu boyunca uzandı ve öldü."


25 Mart 1886

68. hikaye anlatmak: büyük balık


 

12 Kasım 2026 Perşembe

İyi yazar, kötü yazar...



 "Kötü yazar iyiye oranla çok daha fazladır. Çünkü kültürü yok denecek kadar kıt olan bir halk sınıfı ki her yerde çoğunluğu oluşturur kötü yazar yetiştirir ve karşılık olarak kötü yazar da bu güruhun duygusunu bütün bütün adileştirir. Bu şekilde ikisi birbirini yaratır ve yaşatır. İkisinin de birbirine ihtiyacı çok sıkıdır."

Hüseyin Rahmi Gürpınar 
Şık

"İkinci Yeni bir yetimhane bandosudur." Ece Ayhan


 

66. post - mortem


 

10 Kasım 2026 Salı

zamazingo/aziz nesin

 





Dilimizin zengin olmadığını söylerler. Ben o kanıda değilim. Bizim dilimiz çok zengindir. Belki dilimizdeki kelime sayısı azdır. Ama bundan ne çıkar... Siz kelimelerin azlığına çokluğuna bakmayın. Bir kelime kaç anlama geliyor, ona bakın. Bizim kelimelerimiz, sözlerimiz, «istediğin yana çek uzat» denildiği gibi, lastikli olduktan başka, ayrıca da pek çok anlamlara gelir. Bitek kelimemizin, kırk, elli, yüz anlamı vardır. İstersek koca bir gün içinde, on, onbeş, bilemedin elli kelimeyle konuşabilir, karşımızdakilere de her istediğimizi anlatabiliriz. Şu «Zamazingo,, kelimesini ele alalım. Kelimenin kökü, Yunanca mı, Latince mi, Frenkçe mi, Türkçe mi, bilmem ... Ama çok zengin anlamlı bir kelimedir. Bir kişi «zamazingo»yu öğrendikten sonra, başka hiçbi şey de öğrenmemiş olsa, her konuda yetkiyle, bilgiyle konuşabilir. 

Teknik bir aletin adını bilmiyorsunuz. Ne çıkar. . . Zamazingo der demez, sizin ne demek istediğinizi herkes anlar. Falan kanunun filan maddesi, bir hukuk deyimi, bir politikacı büyüğün adı, ne olursa olsun, bunları bilmediğiniz zaman, hemen «Zamazingo» diyeceksiniz. 

Dolmuş, zınk diye yol ortasında durdu. Şoför, söverek arabadan indi. Motoru kurcaladı, çalıştıramadı, yoldan geçen bir arabayı çevirdi. Şoförüne, 

- Şu zamazingonu versene! dedi. Öbür şoför, bizim şoföre zamazingoyu verdi. Bizimki, bir iki uğraştı, motor çalıştı. Sonra zamazingoyu geri verdi. 

Bir tanıdığın evindeydim. Buzdolabı bozulmuş. Gelen tamirciye,

 - Zamazingosu bozuldu ... der demez, adam bozukluğun yerini hemen anladı. 

Geçenlerde bir arkadaşımı yabancı bir kadınla görmüştüm. Yavaşça, 

- Kim bu kadın? dedim. 

- Bizim zamazingo . . . dedi. 

- Nereye gidiyorsun? 

-Doktora götürüyorum, zamazingosu için ... 

Kadında bozulan zamazingonun, mide mi, bağırsak mı, dalak mı olduğunu artık sen bileceksin. 

Misafirliğe gitmiştik. Ev sahibi oğluna, 

- Sustur şu zamazingoyu... dedi. 

Zamazingonun bu evde ne demeye geldiğini anlamak için dikkatle baktım. Radyoda, radyo gazetesi vardı. Çocuk gitti, radyonun düğmesini çevirdi. 

Masada oturuyorduk. Elinde bir şişe Kulüp rakısı tutan, öbür arkadaşa, 

- Versene şu zamazingoyu! dedi. Arkadaş, tirbuşonu uzattı. 

İngiliz anahtarının, hovardalık edilen kadının, yeri bilinmeyen hastalığın, tirbuşonun, radyo gazetesinin adı zamazingodur. Hepsi bu kadar mı? 

Biyerde topluca oturuyorduk. Hepsi de aydın kişilerdi. Herkes, memleketin nasıl kalkınacağını kendine göre açıklıyordu. Biri,

- Önce şu zamazingo işi düzeltilmeli... dedi. 

Zamazingonun ne anlama geldiğini benden başka herkes anlamıştı. Yavaşça, 

- Zamazingo işi nedir? diye birinin kulağına eğilip sordum. 

- İsbat hakkı, .. dedi. 

Öbürüne sordum, 

-Üniversite muhtariyeti... dedi. 

Üçüncüsü,

- Döviz işi... dedi. 

Bir tanesi de, 

-Hakim teminatı. .. dedi. 

Söylenişi babafingo'ya benzeyen bu zamazin go gerçekten çok önemli bişeydir. Ne yapıp, ne edip, yetkililer şu zamazingoyu ele almalı, bir yola koymalıdırlar. Ama zamazingo nedir? Deyin ki hürriyet, deyin ki demokrasi, deyin ki anayasa, deyin ki İngiliz anahtarı, deyin ki tirbuşon ... Her ne ise, şu zamazingo düzeltilmeli. İlle de zamazingo, ille de zamazingo ... 


3 Eylül 1957

Az Gittik Uz Gittik 

64. yönetmenin gençlik başyapıtı: manolya


 

8 Kasım 2026 Pazar

alberto rojas jimenez geliyor uçarak

 



Korkutan kanatların arasından, arasından gecelerin,
manolyaların arasından, arasından telgrafların,
güney'in rüzgârı arasından ve denizle ıslanmış batı'dan,
geliyorsun uçarak.

Mezarların altından, altından külün,
donmuş salyangozların altından,
en son yeraltı sularının altından,
geliyorsun uçarak.

Daha da derinde, boğulmuş kızların arasında
ve kör bitkilerin arasında, çözülmüş balıkların
daha da derininde, bulutların arasında yeniden,
geliyorsun uçarak.

Kanla kemiklerin ötesinde,
ötesinde ekmeğin, şarabın ötesinde,
ötesinde ateşin,
geliyorsun uçarak.

Sirkenin ve ölümün ötesinde,
arasında çürümenin ve menekşelerin,
göksel sesinle ve ıslak ayakkabılarınla,
geliyorsun uçarak.


Elçilerin ve eczanelerin üstünden,
ve tekerin, ve avukatların, ve gemilerin,
ve yeni çekilmiş kırmızı dişlerin,
geliyorsun uçarak.

İri kadınların geniş elleriyle
saçlarını çözüp tarağı düşürdüğü
çökmüş çatılı kentlerin üstünden,
geliyorsun uçarak.

Şarabın sessizlikte loş, bulanık ellerle
kızılca bir ağaçtan yavaş ellerle
olgunlaşacağı mahzenleri geçerek,
geliyorsun uçarak.

Yitik havacıların arasından,
kanallar ve gölgeler boyunca,
gömülmüş zambaklar yanında,
geliyorsun uçarak.

Acı renkli şişelerin arasından,
anason ve bela çemberleri arasından,
ellerin yukarda ve ağlayarak,
geliyorsun uçarak.

Diş hekimleri ve toplantılar üstünden,
sinemaların ve tünellerin ve kulakların üstünden,
yeni bir takım elbiseyle ve sönmüş gözlerle,
geliyorsun uçarak.

Ölümünün yağmuru yağarken
tayfaların yolunu yitirdiği
duvarsız mezarının üstünden,
geliyorsun uçarak.

Boşanırken yağmur parmaklarından,
boşanırken yağmur kemiklerinden,
düşerken iliğin ve gülüşün,
geliyorsun uçarak.

Eriyip gittiğin taşlar üstünden,
aceleyle kışa doğru, zamana doğru,
yüreğin düşerken damlalarda,
geliyorsun uçarak.

Çimentoyla ve kara katip yürekleriyle,
ve hiddetli atlının kemikleriyle
çevrilmiş olan, sen değilsin oradaki,
geliyorsun uçarak.

Ey deniz gelinciği, ey benim soyum,
ey arılarla giyinmiş gitarcı,
saçındaki bütün bu gölgeyle yanlış bu:
geliyorsun uçarak.

Seni kovalayan bütün bu gölgeyle yanlış bu,
onca ölü kırlangıçlarla yanlış bu,
onca sızlanmayla kararmış toprakla:
geliyorsun uçarak.

Valparaíso'nun kara rüzgârı
dağıtıyor kömürden ve köpükten kanatlarını
geçip gittiğin göğü süpürmek için,
geliyorsun uçarak.

Vapurlar var, ve ölü denizin soğuğu,
ve kaval sesleri, ve aylar, ve bir koku
sabah yağmurundan ve kirli balıklardan:
geliyorsun uçarak.

Rom var, sen ve ben, ve benim ağlayan ruhum,
ve hiç kimse, ve hiçbir şey, çatlamış basamaklarıyla
bir merdiven yalnızca, ve bir şemsiye:
geliyorsun uçarak.

Orada uzanıyor deniz. geceleri gidiyorum ve dinliyorum
deniz altından uçarak gelişini, yapyalnız,
bende şenelmiş deniz altı karartılı:
geliyorsun uçarak.

Duyuyorum kanatlarını ve senin sakin uçuşunu,
ve ölü suların sana çarpışını
kör ve ıslak güvercinler gibi:
geliyorsun uçarak.

Geliyorsun uçarak, terk edilmiş, yalnız,
ölüler arasında tek, her zaman yalnız,
geliyorsun uçarak gölgesiz ve adsız,
şekersiz, ağızsız, gülsüz,
geliyorsun uçarak.


Pablo Neruda